Loyaliteit kan niet worden afgedwongen!
De loyaliteitsdiscussie die door de voetbalwedstrijd tussen Marokko en Nederland opnieuw werd aangewakkerd, vormt slechts de meest recente manifestatie van een terugkerend maatschappelijk debat dat berust op een fundamentele misvatting over de aard van loyaliteit.
Loyaliteit is geen juridische status. Zij is geen administratief gegeven, zoals het bezit van een paspoort, en evenmin een verklaring die men onder druk kan ondertekenen. Loyaliteit is een innerlijke overtuiging die voortkomt uit een wereldbeeld. Zij ontstaat wanneer iemand zich intellectueel en emotioneel verbonden weet met een bepaald idee, een gemeenschap of een beschaving. Daarom kan loyaliteit niet worden opgelegd; zij kan slechts ontstaan door overtuiging en worden verdiend door rechtvaardig handelen.
Juist daarom kan loyaliteit ook nooit een voorwaarde zijn voor het samenleven tussen mensen met verschillende overtuigingen. Samenleven vereist dat mensen elkaars rechten erkennen en zich houden aan de regels die de openbare orde waarborgen; het vereist niet dat zij dezelfde diepste overtuigingen, identiteiten of loyaliteiten delen. Een samenleving die van haar burgers verlangt dat zij eerst een bepaalde ideologische of nationale loyaliteit internaliseren alvorens zij als volwaardige leden worden beschouwd, vraagt uiteindelijk niet om naleving van de wet, maar om innerlijke overtuiging. Daarmee verlaat zij het terrein van de rechtsorde en begeeft zij zich op het terrein van ideologische assimilatie.
Niemand verwacht immers dat een christen zijn geloof opgeeft om onderdaan van een islamitische staat te worden. Evenmin verwacht men dat een socialist liberaal wordt om vreedzaam met liberalen samen te leven. Overtuigingen laten zich niet afdwingen, omdat zij behoren tot het domein van de intellectuele overtuiging. Zodra een overtuiging onder dwang wordt aangenomen, houdt zij op een overtuiging te zijn en resteert slechts inhoudsloze uiterlijke conformiteit.
Juist daarom is de loyaliteitsvraag aan moslims zo opmerkelijk. Van hen wordt vaak niet alleen verwacht dat zij de wet naleven maar ook dat zij zich identificeren met de seculiere nationale identiteit en haar onderliggende uitgangspunten. De impliciete boodschap luidt: niet alleen de wet moet worden geaccepteerd, maar ook de filosofie waarop de staat rust.
Hier verschuift de voorwaarde voor samenleven geleidelijk aan van rechtsstatelijke naleving naar ideologische assimilatie. De eis is niet langer samenleven ondanks verschillen, maar het internaliseren van één dominant wereldbeeld. De maatstaf wordt niet langer: “houdt u zich aan de rechtsorde?”, maar: “denkt u zoals wij?”
En juist daar openbaart zich de paradox van het liberale discours. Een samenleving die “diversiteit”, “vrijheid” en “pluralisme” predikt, blijkt moeite te hebben met fundamenteel afwijkende wereldbeelden wanneer deze zich organiseren, zichtbaar worden en aanspraak maken op een eigen intellectuele identiteit.
Voor de moslimgemeenschap ligt hierin een belangrijke les. De oplossing is niet om nog harder te bewijzen dat men “echt Nederlands” is, noch om zich terug te trekken in etnisch nationalisme. Beide reacties accepteren dezelfde premisse: dat de hoogste loyaliteit verschuldigd zou zijn aan de natiestaat.
De islam vertrekt vanuit een andere premisse. De primaire loyaliteit van de moslim is geen geografische of etnische categorie, maar een geloofsovertuiging. De band van de Oemma is niet gebaseerd op bloed, taal of een natiestaat, maar op de gezamenlijke levensovertuiging. Juist daarom kan de identiteit van de moslim niet worden gereduceerd tot de keuze tussen twee vlaggen. De vraag is niet of hij Nederlander of Marokkaan is. De wezenlijke vraag is welk wereldbeeld zijn loyaliteit vormt en richting geeft.
Okay Pala Mediavertegenwoordiger van Hizb ut Tahrir Nederland