Ruimere bevoegdheden voor AIVD en MIVD raken moslimgemeenschap als eerste
Op 28 augustus 2026 is een nieuwe wet voor de AIVD en MIVD in consultatie gegaan. Deze wet moet de huidige Wiv 2017, beter bekend als de sleepwet, vervangen. De AIVD en MIVD krijgen meer ruimte om te hacken en internetverkeer te onderscheppen, terwijl het zwaartepunt van het toezicht verschuift van toetsing vooraf naar controle achteraf. Gezien het patroon van de afgelopen kwart eeuw ligt het voor de hand dat deze ruimere bevoegdheden in de praktijk tegen moslims en islamitische organisaties zullen worden ingezet.
Die zorg komt niet uit het niets. Er is sprake van een gedocumenteerd patroon waarin moslims en islamitische organisaties door overheidsinstanties zijn gevolgd, onderzocht en in kaart gebracht. In februari 2026 legde de Autoriteit Persoonsgegevens boetes op aan tien gemeenten die onderzoeksbureau NTA hadden ingehuurd om heimelijk onderzoek te doen binnen moskeeën. “Onderzoekers” gingen zonder bekend te maken wie zij werkelijk waren moskeeën binnen, baden mee, luisterden naar preken en rapporteerden vervolgens over families, onderlinge verhoudingen en geloofsopvattingen. Daarbij werden ook foto’s gebruikt. Delen van deze rapporten werden gedeeld met de politie en de NCTV. De Autoriteit Persoonsgegevens noemde de overtredingen zeer ernstig.
De gemeenten hadden geen wettelijke bevoegdheid om op deze manier onderzoek te doen. Later bleek ook dat de NCTV jarenlang online informatie en profielen van onder andere moslims verzamelde zonder daarvoor een goede wettelijke basis te hebben. Opvallend is dat beide zaken niet door toezichthouders, maar door journalisten aan het licht werden gebracht.
Dat roept een belangrijke vraag op. Als overheidsinstanties al over de grens gingen toen zij deze bevoegdheden niet hadden, waarom zouden we er dan zonder meer op vertrouwen dat zij binnen de grenzen blijven wanneer die bevoegdheden juist ruimer worden?
Er zijn daarbij twee punten die extra belangrijk zijn.
Ten eerste kunnen de diensten niet alleen iemand onderzoeken die zelf in beeld is, maar ook mensen en organisaties om die persoon heen. Denk aan familie, werk, school of een buurthuis. Bij een moskee kan dit betekenen dat wanneer één persoon wordt onderzocht, ook bestuursleden, vrijwilligers, leraren en bezoekers in beeld kunnen komen. Zij hoeven zelf nergens van verdacht te worden.
Ten tweede waarschuwt toezichthouder CTIVD al langere tijd dat zij moeite heeft om al het werk goed te controleren. De bevoegdheden van de diensten worden groter, maar de controle groeit niet automatisch in dezelfde mate mee.
Ten slotte is het begrip nationale veiligheid niet duidelijk genoeg afgebakend. In dreigingsanalyses worden naast landen als Rusland en China ook termen gebruikt als “anti-institutioneel extremisme”. Hoewel dit geen strafbaar feit is, gaat het om een brede en vage categorie. In feite lijkt dit een voortzetting van een oudere aanpak, maar onder een andere naam. Eerder werden termen gebruikt als moslimextremisme, radicalisme, fundamentalisme en salafisme om delen van de moslimgemeenschap als mogelijk veiligheidsrisico te benaderen. De terminologie verandert, maar de manier waarop moslims en islamitische organisaties in het veiligheidsbeleid worden bekeken, blijft daarmee hetzelfde.
De moslimgemeenschap moet zich daarom bewust zijn van deze ontwikkeling en van de steeds verdergaande aandacht van de overheid voor de islam en moslims.
Media Bureau Hizb ut Tahrir Nederland